BEDENKELIJK KAPITALISME
Het kapitalisme is verworden tot een ordinaire consumptiemachine waar de rol van de vrije markt is uitgespeeld. De fundamentalistische aanhangers nemen dan ook hun toevlucht tot antidemocratische trucs om hun zogenaamd superieur systeem te “redden” : technocratie en misbruik van de overheid is alles wat hen rest.
Toen de vraag naar personenwagens in elkaar zakte, leek het even alsof de kapitalistische hoofdwet “vraag en aanbod + vrije markt = voordeel voor de consument” ondubbelzinnig zijn competitive advantage zou bewijzen: een drastische prijsdaling. Tot daar de theorie.
VRIJE MARKT: OPTIONEEL
En nu de prakrijk. De prijsdaling komt er niet. Omdat in onze Westerse wereld consument en producent samenvallen. Daardoor kan de vrije markt niet spelen. Een gedaalde vraag leidt immers niet enkel tot lagere prijzen en dus tot voordelen voor de consument, maar ook tot bedrijfssluitingen, afdankingen en werkloosheid. Wie niet produceert, verdient niet en wie niet verdient kan niet consumeren. Dat kan onze zogenaamde vrije markt niet hebben! En dus wordt de economische heilsleer even afgeblokt. Zo stelde de Vlaamse regering zich à rato van €300 miljoen garant tegenover de lokale automobielbouwers. In Detroit smeekten ze de clementie af van de Big Three-managers, hoewel die ondertussen hun onkunde hadden bewezen. Als u dit leest, hebben ze alweer ander kunst- en vliegwerk bedacht opdat de vrije markt vooral niét zou spelen. De verklaring voor het optreden van de regering luidt niet dat ook liberalen sociaal voelend zijn en dus het kapitalisme even corrigeren, maar wel dat we helemaal niet meer in het vrijemarktsysteem leven. We leven in een massaconsumptiemaatschappij: iedereen consumeert op alle leeftijden. Dat kan alleen als de machine blijft draaien en de massa ook produceert: mét een vrije markt voor méér profijt als het kan, zonder vrije markt als het moet.
Die toestand doet zich niet overal voor. Ook de energieprijzen zijn gezakt door een dalende vraag, zodat we goedkoper rijden en stoken. In dit geval echter, vallen consument en producent niet samen. De consument zijn wij. De producent is die arme immigrant uit Egypte of Sri Lanka die op de olievelden van theocratische dictatuurtjes zijn nikkel afdraait. Dalende vraag betekent ook aldaar faillissementen, sluitingen, afdankingen en werkloosheid. Maar omdat consument en producent niet samenvallen, mag de kapitalistische heilsleer volop worden beleden: tienduizenden sukkelaars worden door de oliesjeiks gedumpt. Ver van ons bed. Internationale solidariteit is al langer een grap, tenzij in Davos, en de vakbonden alhier hebben hun handen vol met de bijsturing van het systeem dat ze zeggen te bekampen. Het Europa der auto’s als vakbondsdoelstelling, het is eens wat anders.
EINHEITSFRONT
Het nieuwe Einheitsfront gevormd door het trio Staat, Bedrijfsleven en Consument bekampt geen vijanden en poneert geen alternatieven, maar haalt alle trucs uit de doos om de productie en dus de consumptie draaiende te houden. Wat wordt geproduceerd, doet er niet toe. De overheidstussenkomst leidt niet tot een versterking van de staat, noch tot de herinvoering van een soortement socialisme: de staat wordt enkel opgevorderd. De staat, dat zijn wij allen, en dus zijn wij het die opdraaien voor de redding van de banken en de automobielnijverheid (en straks van veel meer). Maar we pruttelen niet: zolang ik kan produceren, kan mijn alter ego de consument weer voluit gaan om mijn alter ego de producent te ondersteunen. Zo bereiken we het toppunt van consumptie: onszelf consumeren. Dat heeft met een vrije markt niets van doen. Net omdat het geen vrije markt is, ent het zich foutloos op allerlei types samenlevingen, zoals communistische proletariaatdictaturen. Of theocratietjes. Voor een consumptiemaatschappij hebben we immers geen kapitalisme nodig, het volstaat dat zoveel mogelijk mensen produceren en consumeren.
DE STUIPTREKKING
De fundamentalisten van de kapitalistische leer (veeleer van Friedman dan van Smith) hebben dat nog altijd niet begrepen en proberen hun illusie te redden.
Om te beginnen proberen ze de wereld iets wijs te maken. Van president Sarkozy over Pascal Lamy (voorzitter Wereld Handelsorganisatie) tot Nobelprijswinnaar Paul Krugman en The Economist (natuurlijk): allemaal roepen ze in koor dat de crisis absoluut niet bewijst dat er iets mis is met het systeem. Hooguit wordt de financiële crisis als een overdrijving erkend. Voor de hoofdredacteur van The Economist, superliberaal John Micklethwait, staat het goede van het kapitalisme zelfs buiten discussie. De crisis is volgens hem zelfs het gevolg van… te veel regulering. Van fundi’s gesproken! Het zijn hoe dan ook stuk voor stuk antidemocraten van het zuiverste soort. Ziehier waarom.
TWEE KEER ANTIDEMOCRATISCH
Ten eerste: allemaal pleiten ze voor staatstussenkomst, zelfs nationaliseren kan, maar wel beperkt in omvang en in de tijd. En zo tonen ze hun ware, antidemocratische gelaat: de dicatuur van de vrije markt, die voorrang krijgt op de overheid en de democratie . Micklethwait ziet de overheid als een “kredietverstrekker” en Krugman pleit voor “tijdelijke” nationaliseringen, d.w.z. nadien krijgt de privésector alles terug. Kortom, de overheid wordt even misbruikt als curator, mestruimer of geldschieter. Dit is een diep antidemocratische gedachte, omdat de overheid en dus de politiek ondergeschikt worden gemaakt aan de economie, lees: aan de markt, dus aan de privésector, dus aan individuen en anonieme raden van beheer. Een democratie werkt pas als de hiërarchie wordt gerespecteerd: de overheid gaat voor op de vrije markt.
Ten tweede: typetjes als Geert Noels van het beurshuis Petercam gaan nog een stapje verder. Zijn pleidooi voor een “economisch oorlogskabinet” betekent dat de regering moet worden bijgestaan door experts. Dit is een tweede antidemocratische gedachte: de technocraten krijgen voorrang op de regering en het parlement. Anders gezegd: niet het volk is soeverein, noch de staat, maar wel een handvol privépersonen die de samenleving als een technicality bekijken. Het zijn cynisch genoeg dezelfde privépersonen die een mogelijke actieve, sturende rol van de overheid bestrijden en ze willen reduceren tot een machteloze “regulator”. Dezelfde personen die in hun spreekbuizen - zoals The Economist, De Morgen (columns van Krugman) of Le Monde de l’Economie - onverdroten hameren op het gevaar van “the return of economic nationalism”, “le périlleux retour de l’Etat” of het “citroensocialisme”. Zo groot is hun verwarring, dat Paul Krugman letterlijk schrijft : “Staat een nationalisering niet haaks op de Amerikaanse natuur? Nee, integendeel, het kan haast niet Amerikaanser”. Dat is Nobelprijswinnaar!
Waar is de tijd dat Adam Smith, John Locke en Thomas Hobbes over markten, privébezit en kapitalisme nadachten als drijfveren van de... Verlichting?
© Eddy Bonte. Eerste publicatie op deze site 01 maart 2009
NOTEN
- Nicolas Baverez: Le périlleux retour de l’Etat, in : Le Monde de l’Economie, 10/02/2009
- Paul Krugman: Bankieren op de rand van de afgrond, in: De Morgen, 24/02/2009
- John Micklethwait, geïnterviewd in De Morgen van 06/12/2008
- Geert Noels, in Knack Magazine van 25/02/2009
- Sarkozy en Lamy, geciteerd in: Hervé Kempf, Le chemin du postcapitalisme, in: Le Monde, 15/01/2009
- x. : The Return of Economic Nationalism, The Economist, 7-13/02/2009